درباره آبادان

بزرگی می گوید: ما بر روی شانهء گذشتگان و اسلاف خویش ایستاده ایم، از این روست که چنین بلند قد و رشید          می نماییم....

و این واقعیتی است غیر قابل انکار که اگر همت و زحمات بزرگان ما نبود، امروز ما در این موقعیت و مکان «ایستاده نبودیم».

نمی خواهم راه دور بروم و نمی خواهم مثال های دور از ذهن برای شما بازدید کنندگان گرامی این وبسایت بیاورم.به رزمندگان هشت سال دفاع مقدس اشاره می کنم، به همانان که برای خاک و دین خود، خون و زندگی خویش را تقدیم کردند، همانان که برای آرامش امروز من و تو، آرامش خود را گرو گذاشتند و برای گرمای زندگی نسل ما، شب های سرد و سوزان را در سنگرهای نمور جنوب و غرب کشور تحمل کردند.

می خواهم به کسانی اشاره کنم که اگر چه سلاح گرم در دست نگرفتند ولی پا به پای رزمندگان، در حالی که سلاح دوربین را بر دوش خود می کشیدند، زیباترین صحنه ها را ثبت کردند تا نسل امروز و نسل های فردا بداند که روز و روزگاری، در این مرز و بوم و در صحراهای جنوب و کوهساران غرب ایران چه گذشت و چه کسانی مرد و مردانه ایستادند و جنگیدند...

مردم آبادان نیز، چه آنان که در خط مقدم حضور داشتند و چه آنها که شهر را حفظ کرده بودند تا هم به جنگاوران ایرانی روحیه مضاعفی بخشیده باشند و هم از شهر و دیار خود دفاع کرده باشند، در عین گذران زندگی عادی خویش در شهر و دیارشان، صحنه هایی از ایثار و مردانگی و پایمردی را خلق کردند که شاید هیچ دوربینی یارای ثبت و هیچ قلمی توان بیان آن را نداشته باشد.

یکی از  معدود فیلم های مستند تهیه شده در این زمینه، فیلم آبادان شهر مظلوم می باشد که توسط گروه روایت فتح و در سال های اولیهء جنگ تحمیلی و از سطح شهر آبادان ثبت شده است.این فیلم چنان تکان دهنده و دارای صحنه های فجیع انسانی ناشی از توحش دشمن بعثی بود، که تهیه کنندگان فیلم صحنه هایی از آن را حذف و هرگز حاضر به پخش آن تصاویر نشدند.

این فیلم را می توانید در همین پنجره مشاهده و در صورت تمایل دانلود نمایید:

 

 

برای دیدن فیلم های بیشتر و شنیدن چند موسیقی زیبای آبادانی به ادامهء مطلب بروید


 

ادامه مطلب | نظرات (12) | ارسال شده توسط : shahrokh | در تاریخ 15 فروردین 1391

دکتر علی شریعتی،آبادان

آبادان عزیز ما از دیر باز از جمله پایگاههای روشنفکری و بویژه روشنفکری دینی نه تنها در سطح کشور ایران که در سطح بین المللی منطقه خاورمیانه محسوب می گردیده است و از جمله مکانهایی که می توان از آنها تحت عنوان سنگرهای روشنفکری و بیداری جوانان در آن نام برد،دانشکدهء بزرگ نفت آبادان بوده است.

حضورمکرر شخصیت های بزرگی همچون آیت الله هاشمی رفسنجانی،دکتر علی شریعتی،شهید نواب صفوی و نیز ایجاد اولین انجمن اسلامی دانشجویی در کشور ایران و همچنین نشر ماهنامه ای با مضامین دینی و اسلامی توسط این انجمن در دانشکدهء نفت آبادان را می توان شاهدی بر این مدعا دانست.

به مناسبت 29 خرداد ماه،سالروز درگذشت دکتر شریعتی،متن سخنرانی آن معلم فرهیخته که به مناسبت فرا رسیدن عید بزرگ مبعث و در دانشکدهء نفت آبادان در سال 1348 ایراد گردیده شده را بصورت یک فایل نوشتاری فشرده و بسیار کم حجم تقدیم حضور همهء دوستان عزیز میکنم.لازم به یادآوریست که این متن از روی نوار سخنرانی ایشان پیاده گردیده و بدون هیچگونه تغییر و حذف و اضافه ای به حضور شما تقدیم میگردد.

با آرزوی بازگشت شهر خوبان،آبادان عزیز به روزگاران آبادادی و عظمت خویش.

متن نوشتاری سخنرانی دکتر شریعتی در دانشکدهء نفت آبادان در سال 1348

حجم:115کیلوبایت(بسیار کوچک)

برای دانلود اینجا را کلیک کنید.

در صورت مشاهدهء مشکل در لینک بالا،می توانید از

 این لینک استفاده کنید

 


 

ادامه مطلب | نظرات (10) | ارسال شده توسط : shahrokh | در تاریخ 29 خرداد 1390

سردار جمشید خلقی رئیس هیئت مدیرهء انجمن خوزستانی های ساکن شیراز

خرمشهر را خدا آزاد کرد.«امام خمینی»

فتح خرمشهر،فتح خاک نیست،فتح همهء ارزشهای اسلامیست.«امام خمینی»

امروز خرمشهر،به عنوان سمبل و پرچم مقاومت و الگویی برای تمامی ملل مظلوم و محروم جهان محسوب می گردد تا به تمامی ظالمین اعلام کنند که خون بر شمشیر پیروز است.«مقام معظم رهبری»

.......................

این جملات زیبا و جملاتی نظیر این واژگان را بسیار شنیده ایم و بسیار با آنها آشناییم.سخنانی که هر واژهء آن هزاران حکمت نهفته و آشکار را در خود پنهان دارد.جملاتی که اکثر اوقات فقط پوسته و ظاهر آن را درک نموده ایم و هرگز به درون آنها راه نیافته ایم ولی.....هر چه که باشند نشان از عظمت آن عملیات بزرگ آسمانی در سال 61 را دارند.نشان از بزرگی و الوهیت همت آن مردان پاک باخته را دارند.نشان از لزوم انتقال ارزش های والای آن ایام را به نسل امروزین و نسل های بعدی را دارند.

هر چند که سخت اعتقاد دارم که خرمشهر آزاد شد و لی آباد نشد،هر چند که معتقدم که آبادان عزیز ما پس از پایان جنگ،جنگزده تر گردید ولی هیچکدام از این موارد ذره ای از ارزش های آن فتح بزرگ و ایثار آن مردان سترگ که هر کدام تبدیل به اسطوره ای از عرفان و رزم همزمان گردیدند نمی کاهد.رادمردانی که ندای پیر خود را به گوش دل شنیدند و فریاد سمعا و طاعتا سر دادند و از گوشه و کنار کشور خود را به نقطهء قلب ایران و جهان اسلام یعنی خرمشهر رسانیدند و آن خونین شهر را دوباره خرم کردند.

از ارزشهای والای آن روزهای زیبا هر چه بگوییم کم گفته ایم و هر چه بشنویم کم شنیده ایم اما هرگز فراموش نخواهیم کرد که آن گشایش و آن فتح عظیم که همهء سیاسیون و نظامیان جهان را حیرت زده نمود در سایهء پیروی از مردی صورت پذیرفت که روح خدا بود و سایهء حق بر زمین.مردی که کلامش بوی عرفان می داد و حضورش نوید بخش روزهای تسلط مستضعفین بر عالم بود.و این به ما می آموزد که هر گاه در سایه سار خوش ولایت،گوش به فرمان ولی امر خود باشیم هرگز راه را گم نخواهیم کرد و باز هم باعث حیرت همهء ابر قدرت ها خواهیم بود.

در راستای زنده نگهداشتن همین ارزش های والا و انتقال آن به نسل های بعد،انجمن خوزستانی های ساکن شیراز همچون سال های گذشته اقدام به برگزاری مراسم بزرگداشت سوم خرداد، سالروز آزادی خرمشهر را نمود.

این مراسم که در روز سوم خرداد ماه جاری و در تالار بزرگ فرهنگیان شهر شیراز برگزار گردید، از سوی انجمن خوزستانی های ساکن شیراز به مدیریت سردار جمشید خلقی و با همکاری انجمن خیریهء حضرت بتول به مدیریت جناب آقای خراسانی اجراء شد.

در طی این مراسم که با حضور حدود بیش از هزار نفر از مدعوین برگزار گردید،بسیاری از مدیران و نیز رزمندگان دوران دفاع مقدس و فاتحین خرمشهر حضور پیدا کردند و در طی همین مراسم از تعدادی از ایثارگران و رزمندگان ایام جنگ تقدیر و تشکر گردید.

از جملهء این مدیران و مسئولین می توان به حضور این عزیزان اشاره نمود:

حضرت حجت الاسلام و المسلمین جناب آقای محضری،فرماندهی عقیدتی سیاسی منطقهء هوایی شهید دوران.

سردار اسکندری،مدیرکل بنیاد شهید و امور ایثارگران استان فارس.

سردار مشفق،جانشین سابق لشکر19 سپاه فجر استان فارس.

سردار سعید اسدی رئیس بازرسی ستاد کل نیروهای مسلح.

مهندس مختاری ریاست شورای اسلامی شهر شیراز.

جناب آقای مهندس دستغیب،نمایندهء محترم مردم شیراز در مجلس شورای اسلامی.

جناب اقای عباسی،معاونت محترم فرهنگی شهرداری شیراز.

سردار گردشی،مشاور امور ایثارگران استانداری فارس.

آقای محمد حسین محمد حسنی،ریاست محترم بنیاد شهید و امور ایثارگران شهرستان شیراز.

سرهنگ اکبری جانشین محترم نیروی انتظامی استان فارس.

گروهی از ورزشکاران و پیشکسوتان رشته های مختلف ورزشی در استان فارس.

فرماندهان گردانهای عملیاتی 8 سال دفاع مقدس.

تعدادی از خانواده های معظم شهداء.

در ضمن از جناب آقای دکتر محسن رضایی دبیر محترم مجمع تشخیص مصلحت نظام و از فرماندهان دوران دفاع مقدس نیز برای حضور در این مراسم دعوت به عمل آمده بود ولی با توجه به اشکالی که در پرواز ایشان به وجود آمد ایشان موفق به حضور در این نشست معنوی نگردیدند.

در طی این مراسم، از 25 تن از خانوادهء معظم شهدای دوران دفاع مقدس تقدیر به عمل آمد و نیز به 15 خانواده از خانواده های خوزستانی های ساکن شیراز جهیزیهء کامل اهداء گردید.

در پایان برگزاری این آئین معنوی،ضیافت شام در یکی از باغ های شهر شیراز برگزار شد.

با آرزوی موفقیت و بهروزی برای عزیزانی که جهت هر چه بهتر برگزار شدن این مراسم و نیز انتقال ارزهای معنوی روزگار دفاع مقدس به نسل های بعدی می کوشند.

برای دیدن تصاویر در ابعاد بزرگتر بر روی تصویر مورد نظر کلیک کنید.

حضور مقامات کشوری و لشکری و همچنیم مدیران استانی در این همایش بسیار چشمگیر بود. حضور مدیران و مسئولین در مراسم حضور برخی از فرماندهان و رزمندگان دوران دفاع مقدس باعث غنای هر چه بیشتر فضای معنوی این مراسم گردیده بود.
 

ادامه مطلب | نظرات (24) | ارسال شده توسط : shahrokh | در تاریخ 8 خرداد 1389

قدمگاه خضر نبی(ع) در ابادان.abadan.obodan

اصولاً یکی از مواردی که باعث ماندگاری و اثبات دیرینگی تاریخ هر شهر و سرزمینی می گردد، وجود روایات معتبر و احادیث متواتر از زبان و روایات بزرگان قابل اعتماد خواهد بود، تا آنجا که هر قدر این روایات معتبرتر و راویان و اسناد روایت آنان شناخته تر باشند، اثبات قدمت تاریخی و اعتبار و ارزش ان ناحیه کامل تر و قابل دفاع تر خواهد گردید.

با دانستن چنین مقدمه ای می توان انتظار داشت در صورت وجود روایات و اسناد معتبر دینی و مذهبی، آن هم از زبان انبیاء و اولیاء الهی، در مورد هر منطقه،شهر و سرزمینی، می توان ارزشی والا و در خور تحسین برای آن منطقه قائل گردید چه رسد  آنکه چنین روایاتی، به سند صحیح هم معنبر گردیده و نیز از لسان مبارک پیامبر گرامی اسلام،حضرت محمد(ص) و نیز ائمهء بزرگوار شیعه نقل گردیده شده باشند.

برخی از این روایات در تقسیم بندی اهل حدیث در گروه «ملاحم» به معنای پیشگویی قرار می گیرند و برخی دیگر از گذشتهء این شهر و عظمت معنوی این سرزمین حکایت دارند.اینک به بررسی چند روایت و حدیث معتبر از زبان مبارک پیامبر عظیم الشان اسلام و نیز مولای متقیان حضرت علی بن ابیطالب و نیز حضرت امام جعفر صادق(ع) می پردازیم:

احادیث نقل شده از پیامبر گرامی خدا،حضرت محمد(ص)

حدیث اول:          

پیامبر اکرم فرمودند:هر کس از شما عبادان(آبادان) را دید،در آن رباط بندد، زیرا که این شهر مشتی گل از بیت المقدس است.طوفان نوح آن را بدانجا انداخته،روز قیامت به سرزمین خود باز خواهد گشت.

(به نقل از کتاب احسن التقاسیم فی المعرفه الاقالیم،نوشتهء ابن مطهر مقدسی،صفحهء 87)

حدیث دوم:

رسول خدا(ص)در پاسخ به پرسش عبدالله ابن سلام که پرسید:چهار منبر از منابر بهشت در دنیا،در کجا قرار دارند؟فرمودند: اولین منبر،قیروان است در آفریقا، دومین منبر باب ابواب است در ارمنستان و سومین منبر در خراسان است و آن در پس نهری به نام جیحون قرار دارد و چهارمین منبر عبادان(آبادان) است.

(به نقل از بحارالانوار،نگارش علامه مجلسی،جلد60،صفحهء 32)

اینک شایسته است تا برای فهم و درک بیشتر و بهتر از مناطقی که توسط رسول خدا(ص) به عنوان منبرهای نور معرفی گردیده شده اند،به شرح مختصر هر یک از این سرزمین ها بپردازیم:

قیروان،شهر و ناحیه ایست در کشور تونس و در قارهء آفریقا که قدمتی بسیار طولانی داشته و زمانی از شهرهای تجاری مشهور جهان به شمار می رفته است.

باب ابواب، در واقع نامی است که جغرافی دانان عرب به شهر دربند، واقع در دامنهء جبال قفقاز و ساحل غربی دریای خزر(کاسپین) داده بودند.طبق گزارشات وقایع نگاران عهد قدیم،آب دریا تا پای دیواره های شهر می رسیده و در وسط این شهر لنگرگاه جهت کشتی های جنگی و تجاری ایجاد شده بوده و در دو طرف ساحل، دو دیوار ساخته شده بود و زنجیری محکم به دو طرف این دیوارها کشیده شده بود تا از ورود و یا خروج کشتی ها بدون هماهنگی و مجوز جلوگیری به عمل آید و احتمالاً دلیل برگزیدن چنین نامی برای این شهر وجود همین ورودی آبی بوده است(به نقل از فرهنگ معین،جلد پنجم،ذیل واژهء باب ابواب).

جیحون،رودخانه ایست در ماوراء النهر و امروزه مرز بین تاجیکستان و شمال شرقی افغانستان را تشکیل می دهد.از رودخانهء جیحون در بسیاری از کتب اساطیری و قدیمی ایران زمین از جمله داستان آرش کمانگیر و نیز در بسیاری از داستان های شاهنامه نام برده شده است.

حدیث سوم:

پیامبر خداوند فرمودند:دو در گشوده شده است در بهشت،یکی از عبادان و دیگری از قزوین،....

اصحاب عرض کردند:عبادان(آبادان) جدید الاحداث است!!! فرمودند:لیکن اول بقعه ایست که مردمانش به عیسی بن مریم(ع) ایمان آوردند.

(به نقل از کتاب تاریخ برگزیده، صفحات 762 و 763،تاریخ آبادان در روزگاران اسلامی،صفحهء 87)

شاید بتوان از این روایت،علاوه بر آنکه ارزش معنوی و مقام اخروی این سرزمین(آبادان) را به دست آوریم،می توان به قدمت تاریخی این سرزمین نیز پی برد،چرا که پیامبر گرامی در پاسخ به عرض اصحاب خویش که اظهار می دارند که آبادان سرزمینی جدیدالاحداث است،آن بزرگوار ضمن نفی جدیدالاحداث بودن این جزیره در آن زمان(حدود 1400 سال پیش)اشاره به وجود این سرزمین و نیز مسکونی بودن آن در زمان نبوت و دورهء دعوت حضرت مسیح(ع) یعنی بیش از 2000 سال پیش می نمایند.

حدیث چهارم:

پیامبر خدا(ص) فرمودند:عبادان(آبادان) و قزوین دو در از دروازه های بهشتند که بر روی اهل دنیا گشوده شده اند.

به نقل از کنزالعمال،متقی الهندی،جلد 12،صفحهء 300

آبادان در روایات منصوب به حضرت علی(ع)


 

ادامه مطلب | نظرات (34) | ارسال شده توسط : shahrokh | در تاریخ 10 شهریور 1388

تصويري از مسجد رانگوني ها تنها مسجد مسلمانان شرق آسيا در آسياي غربي،كه  توسط مسلمانان سني مذهب برمه اي در 1921 در آبادان تاسيس شد.abadan.obodan.عكس از: آرش آبخو

اصولاً يكي از ويژگي هاي شهرهاي صنعتي و مدرن در طول تاريخ، مهاجر پذير بودن و شناور بودن جمعيت آنها مي باشد، چرا كه در چنين شهرهايي، بطور معمول شغل و درآمد و نتيجتاً رفاه بيشتري را مي توان نسبت به ساير سرزمين ها كه ويژگي صنعتي بودن را ندارند، بدست آورد.

ناگفته پيداست كه اين حركات و جابجايي هاي جمعيتي، بخودي خود ايجاد يك سلسله تغييرات فرهنگي و ايجاد فرهنگ هاي متفرقه و خورده فرهنگ هاي جديدي را مي نمايد، چرا كه هر فردي كه به اين سرزمين جديد وارد مي گردد، صاحب خصوصيات رفتاري فردي و خانوادگي بوده كه از ميان قوم و عشيره و منطقهء زادگاه خويش اكتساب نموده و نيز داراي رسوماتي است كه در باور او نهادينه شده و كنار گذاردن آن رسوم و پذيرش رفتاري ديگر و يا حتي اعتدال در اين رفتارها برايش سخت دشوار است.

در چنين شرايطي از نقطه نظر جامعه شناسي، سه حالت پيش مي آيد:

در برخي از مناطق، سرزمين ميزبان، دستخوش تغييرات ناشي از حضور ساير فرهنگ ها قرار گرفته و فرهنگ ثابت و پايدار خويش را از دست داده و تسليم فرهنگ هاي تازه وارد گشته و به رنگ آن فرهنگ ها در مي آيد و كمترين شكلي از آنچه كه بوده است را در خود نگه ميدارد.نمونهء بارز اينگونه مناطق، شهرستانهايي هستند كه طي سالهاي اخير، با تغييرات اقتصادي- مالي كه در روستاهاي اطراف آنها پيش آمده، مورد هجوم مهاجرين روستايي قرار گرفته و عليرغم مقاومت مردم شهرنشين براي حفظ فرهنگ بومي خويش، اندك اندك فرهنگ شهرنشيني رنگ باخته و جاي خود را به فرهنگ روستايي مي دهد.در چنين وضعيتي، معمولاً بوميان شهر نشين، بتدريج منطقهء مسكوني خويش را ترك و به مهاجرت در شهرهاي بزرگتر تن در مي دهند.


 

ادامه مطلب | نظرات (64) | ارسال شده توسط : shahrokh | در تاریخ 12 اردیبهشت 1387

 موقعيت جغرافيايي آبادان

حدود وسعت

در خصوص حدود و ثغور شهر آبادان از گذشته‌هاي دور ميان جغرافي‌دانان و مورخان اختلاف نظر بوده است. مطالعه‌ي متون تاريخي، اين پديده جغرافيايي  را براي خواننده روشن مي‌كند. اصطخري(درسال 340 هـ.ق)آنجا كه به ذكر مسافات ديار عرب مي رسد، مي‌نويسد:«ازعبادان تا بحرين پانزده مرحله دارند، و از بحرين تا عمان يك ماهه راه، و از عمان تا مهره يك ماهه راه، و از رود تا حضرموت يك ماهه راه، و ازجده تا ساحل جحفه پنج مرحله، و از ساحل جحفه تا جار سه مرحله، و از جار تا ابله بيست مرحله، و از كوفه تا بصره دوازده مرحله، و از بصره تا عبادان دو مرحله، اين است گشت درياي محيط بر ديار عرب.»[1]

اسحاق بن حسين منجم در كتاب«آكام المرجان في ذكر المدائن المهشوره في كل مكان»كه يك متن جغرافيايي از سده چهارم هجري قمري است در ذكر شهر عبادان آورده است.

«عبادان در اهواز ودر اقليم چهارم قراردارد. فاصله آن از خط مغرب هفتاد و پنج درجه---چهارهزار و نهصد و پنجاه ميل—و از خط استوا سي و يك درجه-- دو هزار و دويست و سي و شش ميل—است.»[2]

ابن حوقل(در سال 367 ه-ق)قول اصطخري راتأييد مي كند و مي گويد:«اما گرد بر گرد جزيره العرب، از عبادان تا بحرين و هجر در حدود پانزده مرحله است»[3]

ابوعبيده در كتاب«مراصد الاطلاع» به سال700 هجري قمري در تشريح حد ناحيه سواد كه روستايي از روستاهاي عراق است مي نويسد«از حديثه الموص است تا عبادان طولا،و از غديب القادسيه تا حلوان عرضاً پس طولش 160 فرسخ است و طولش از طول عراق بيشتر است... و عرض عراق همان عرض سواد است بي‌اختلاف و آن هشتاد فرسخ است.»[4]

حمد اله مستوفي در قرن هشتم هجري در كتاب «نزهه القلوب»در رابطه با طول و عرض عبادان بيان مي كند كه:«...و عبادان كه وراي آن عمارت نيست و در اين معني گفته اند مصراع ليس قريه وراء عبادان حديث بسيار وارد است او رااز ثغور شمارند كه سرحد مسلماني است باكفار هند...»[5]

وي در جاي ديگر مي‌گويد:«...از بصره تا عبادان دوازده فرسنگ و از آنجا دو فرسنگ ديگر خوشاب است...»[6]

در گذشته برخي از جغرافي‌دانان ابعاد جغرافيايي آبادان را به طور دقيق بيان مي‌كردند. براي نمونه ابن سرابيون در سال 290 هجري قمري موقعيت آبادان را در كتاب«عجايب الاقاليم السبعه»(عرض و طول جغرافيايي) را چنين مي نويسد:«شهر عبادان بركنار دريا، طول 75 درجه و 55 دقيقه و عرض آن 31 درجه است.»[7]

در بيان طول و عرض جغرافيايي آبادان اختلاف نظر بين جغرافي‌دانان مسلمان و يوناني وجود داشته است. برخي 30 درجه و 24 دقيقه عرض شمالي در حالي كه عده‌اي ديگر 31 درجه و21 دقيقه عرض شمالي گفته اند و 48 درجه و 15 دقيقه طول شرقي، در حالي كه عده اي 48 درجه و 17 دقيقه طول شرقي بيان مي‌كنند. عده‌اي نيز30 درجه و 22 دقيقه عرض شمالي و 48 درجه و 15 دقيقه طول شرقي گفته‌اند. بطلميوس طول آبادان را 75 درجه و ربع وعرض آن را 31 درجه دانسته است.[8]

در يك جمع‌بندي، شهر آبادان مركز شهرستان بين 30 درجه و22 دقيقه و 30 ثانيه عرض شمالي و48 درجه و 12 دقيقه و 30 ثانيه طول شرقي نسبت به نصف‌النهار گرينويچ قرار گرفته و بلندي آن از سطح دريا 2 متر و  فاصله‌ي هوايي آن تا تهران 666 كيلومتر است. فاصله زميني آن تا خرمشهر 15 كيلومتر، تا اهواز 115كيلومتر و تا تهران 1046 كيلومتر است.[9]

در بيان جايگاه آبادان و موقعيت آن، برخي از جغرافي‌دانان تاريخ رودخانه‌ها را مبنا قرار داده و سپس وضعيت جغرافيايي آبادان را تشريح كرده‌اند. اصطخري به سال 340 هجري قمري به ذكر ديار عراق كه مي رسد بيان مي‌داردكه:«و شهرهاي كوچك است ...»[10]در جاي ديگر كه به ذكر حدود خوزستان مي‌رسد، مي نويسد:«شرقي حدود خوزستان حد پارس و سپاهان است ....و جانب غربي ناحيت واسط و جايگاهي كه آن  را دورالراسبي خوانند. و حد شمالي آن حد صيمره و كرخه و لورتا به حدود جبال پيوندد از سپاهان ... و ليكن حد جنوبي از عبادان تا روستاي واسط مخروط مي‌شود، پس تنگ‌تر آيد از آنچه در برابر اوست هم از حد عبادان تا دريا بر حد پارس تقويسي است كه در زاويه افتد، پس اين حد جنوبي به دريا رسد.»[11]

اين حوقل  به سال 367 هجري قمري آبادان را هم برمبناي دريا و هم بر مبناي رودخانه تشريح حدودي مي‌كند. او مي‌نويسد:

«اما عبادان قلعه كوچك آبادي بر كناره دريا و محل گرد آمدن آب دجله است و آن رباطي است كه جنگجويان از صفريه و قطريه به ديگر دزدان دريايي در آنجا مي باشند و در آنجا پيوسته مرز داراني مراقبت مي كنند. عبادان رود دجله را به عرض قطع مي كند و در ساحل همين دريا به مهرويان از سرزمين فارس مي رسد و در اين ميانه جاهايي است كه جز از راه آبي راهي بدانها نيست، زيرا آبهاي خوزستان به رود دورق و حصين مهدي  و باسيان مي پيوندد و همگي به دريا مي‌ريزند.»[12] 

ياقوت حموي در سال 626 هجري قمري (1229 ميلادي)جايگاه آبادان را دقيق‌تر در رابط با رودخانه تشريح مي كند و بيان مي دارد كه:«ايرانيان آن را ميانرودان نامند، زيرا در ميان دو رود جاي گرفته است.»[13]

ابوالفداء به سال 721 هجري قمري در «تقويم البدان»موقعيت آبادان را در رابطه با رودها و دريا چنين بيان مي كند:«سپس دريا بر ساحل عمان امتداد يابد و به طرف شمال  گذرد تا به عبادان رسد...».[14] و به ذكر  رودخانه دجله كه مي رسد چنين مي گويد:«و به عبادان، مي رسد و در معرضي در طول هفتاد  و پنج درجه و همان عرض سي و يك و نصف درجه، به دريا مي ريزد.»[15]

عده‌اي ديگر از جغرافي دانان تاريخي موقعيت جغرافيايي آبادان را صرفاً بر مبناي دريا بيان كرده‌اند. اصطخري به سال340 هجري قمري اين موقعيت را چنين مي‌گويد:«و در خوزستان دريا نيست مگر اندك مايه از درياي پارس كه از ماهي رويان تا نزديك سليمانان برابر عبادان باشد.»[16] پس از اصطخري ، مسعودي (346 هجري قمري/ 957 ميلادي)در ذكر حدود نواحي سواد(عراق)مي نويسد:«حد آن از سوي مشرق جزيره‌اي است كه به درياي پارسي پيوسته و به ميانرودان معروف است.»[17]

اسحاق بن حسين منجم در سده ي چهارم هجري قمري چنين مي ‌گويد:«و عبادان بر كرانه درياي عراق واقع شده كه به درياي بزرگ اخضر پيوسته است.»[18] احمد مقدسي نيز آبادان را «شهري در محاصره دريا»[19] توصيف كرده است.

شهر آبادان از نظر دوري و نزديكي به دريا، در طي قرون متمادي شاهد تغييرهاي     عمده اي بوده است. آبادان به طور نسبي هر سال از دريا فاصله مي گيرد و علت آن رسوباتي است كه جريان رودخانه‌اي بهمنشير و اروند رود با خود به طرف دريا برده و روز به روز بر فاصله شهر آبادان از دريا مي افزايد. ناصر خسرو قبادياني كه در سال 443 هجري قمري از آبادان ديدار كرده درباره فاصله دريا تا ديوارهاي آن مي‌نويسد:

«...و عبادان بر كنار دريا نهاده است،چون جزيره‌اي كه شط آنجا دو شاخ شده  است، چنان كه از هيچ جانب به عبادان نتوان شد الا به آب گذر كنند و جانب جنوبي عبادان خود درياي محيط است كه چون مد باشد تا ديوار عبادان آب بگيرد و چون جزر شود كمتر از دو فرسنگ دور شود.»[20]

سه قرن بعد از ناصر خسرو، ابن بطوطه درسال 725 هجري قمري به آبادان مي آيد و مشاهداتش را اينگونه در «سفرنامه» خود مي نگارد:«عبادان قريه بزرگي است در زميني شور و فاقد عمارت و آبادي، عبادان معبدها و رباط‌ ها و مسجدهاي متعدد دارد و فاصله آن تا ساحل دريا سه ميل است.»[21]

بنابراين با بررسي متون تاريخي و جغرافيايي در مي يابيم كه از قرن اول تا قرن پنجم، آبادان بر ساحل خيلج‌فارس واقع بوده است كه در دوره‌ي بعد از آن سه ميل از دريا فاصله مي گيرد. امروزه فاصله آبادان تا دريا 50 كيلومتر از شمالي‌ترين نقطه خليج فارس دور شده است.[22]

قرارگرفتن آبادان در جوار دو رودخانه از يك طرف و خليج‌فارس از طرف ديگر باعث شده تا برخي را عقيده بر اين باشد كه آبادان زماني شبه جزيره بوده زيرا از سمت خرمشهر رودخانه‌اي وجود نداشته و گويا بين سالهاي 324 الي 372 هجري قمري عضدالدوله ديلمي نهر حفار يا فم عضدي (نهر عضدي)را گسترش داد وبه صورتي كه امروز شاهد آن هستيم درآورد. اين كه آبادان زماني احتمالاً شبه جزيره بوده سخني است كه مي توان پذيرفت. ليكن اين عقيده كه در نتيجه‌ي حفر نهر به فرمان عضد الدوله ديلمي(324-372 هجري قمري/ 936 -982 ميلادي)شبه جزيره آبادان به صورت جزيره درآمده، جاي تأمل است، زيرا قرنها پيش از عضدالدوله، چندين جغرافي‌دان يوناني و از آن ميان «فيلوس تورگيوس» در سده 4 ميلادي از آبادان به عنوان جزيره‌اي ياد مي‌كنند كه ميان دو رود  محصور بوده است.[23]

منطقه‌اي با چنين ويژگي‌هايي بيشتر جزيره است تا شبه جزيره، شايد هم آبادان در گذشته‌اي دور اندك پيوندي با خشكي داشته است. اين گفته ابوالفداء(732 هجري قمري/ 1322 ميلادي) كه عبادان بر درياي فارس است و اين درياگرد آن را گرفته، چنانكه جز اندكي از آن در خشكي نيست[24]مي تواند مؤيد فرض شبه جزيره بودن آن بوده باشد.

تعبير اعتماد السلطنه(1329 هجري قمري/ 1911 ميلادي)نيز آن جا كه مي گويد «وقتي به شبه جزيره عبادان مي رسي، دجله منشعب مي شود و عبادان به سبب ريختن اين دو شعبه دجله به دريا به اين وضع جزيره مي‌شود»[25]در خور توجه است. احمد كسروي نظريه‌ي اتصال كارون به شط العرب در شمال جزير‌ه‌ي آبادان را چنين بيان مي كند:

«اين نكته را هم بايد گفت كه در زمان‌هاي باستاني كارون با شط العرب در نياميخته، از جويي كه امروز به نام بهمنشير معروف است، يك سره به دريا مي ريخته، نمي دانيم كدام پادشاهي جويي ميانه دو رود براي آمد و شد و كشتي‌ها پديد آورده كه حال امروزي پيدا شده و در همان زمان‌ها بوده كه در شمال اين جوي در آنجا كه دو رود به هم مي‌پيوندند، آبادي پيدا شده كه به نام «بيان»معروف بوده. نيز آن جوي نوين را جوي بيان مي ناميده‌اند. در قرن‌هاي نخستين اسلامي بيان يكي از شهرهاي خوزستان شمرده مي شد و ناچار به علت آمد و شد كشتي‌ها تجارت مهمي داشته، يكي از كارهاي تاريخي عضدالدوله ديلمي اين است كه آن جوي بيان را كه براي آمد و شد  كشتي‌هاي بزرگ گنجايش نمي داده، پهن‌تر و گودتر گردانيده، به نام خود«جوي عضدي»ناميد و پيداست كه از اين كار او رونق بيان بيشتر گرديد. گويا از همان زمان عضدالدوله و در نتيجه آن كار او بوده كه كارون از جوي ديرين خود(بهمنشير)بازگشته و بخش انبوه آب آن  از راه جوي بيان به شط العرب ريخته است.»[26]

در هر صورت، پژوهش‌هاي جغرافي‌دانان نشان مي دهد كه در روزگاران قديم آبادان جزيره نبوده است. در واقع اين خشكي دلتايي بوده كه هر سال بر وسعت آن افزوده شده است. بعدها اين دلتا به صورت جزيره در آمده است.

حدود جغرافيايي امروز آبادان، از اين قرار است:«از شمال، شهرستان خرمشهر و رود كارون، از مشرق، رودخانه بهمنشير و اراضي مسطح باتلاقي، و از جنوب و مغرب، اروند رود(شط العرب). شهرستان آبادان به سبب محصور بودن بين رود كارون، شط العرب و رود بهمنشير جزيره‌اي را تشكيل مي دهد...»[27]

شهرستان آبادان با مساحتي حدود 2796 كيلومتر مربع در جنوب غربي خوزستان و منتها اليه خليج فارس واقع است. درازي آن حدود 64 كيلومتر، پهناي آن بين 3 تا 20 كيلومتر و ارتفاع بالاترين نقطه‌ي آن سه متر از سطح دريا است. اين شهرستان از جانب شمال به شهرستان‌هاي شادگان و خرمشهر، از شرق به شهرستان بندر ماهشهر و رودخانه بهمنشير، از جنوب به خليج فارس و از غرب به مرز ايران و عراق و اروند رود محدود است.

از آن جا كه مرز ايران و عراق در قسمت اروند رود هميشه مورد مشاجره و اختلاف بين دو كشور بوده است، لازم است در اين جا اين نكته روشن گردد، زيرا به هر جهت اين بحث به يك سمت آبادان نيز مربوط مي‌گردد. مرز ايران و عراق تا سال 1353 هجري شمسي(1975 ميلادي)مطابق تعهد ايران و عثماني بوده  است، به استثناي اصلاحي كه ضمن عهدنامه‌اي بين پادشاه ايران و پادشاه عراق به تاريخ 13 تير ماه سال 1316 هجري شمسي تنظيم و به امضا رسيد كه در آن بخشي از موافقتنامه در مورد اروند رود به شرح زير بوده است:

«ماده 2- خط سرحدي به جلوترين نقطه جزيره شطيط(تقريباً در 30 درجه و 17 دقيقه و 25 ثانيه از عرض شمالي و در 48 درجه و 19 دقيقه و 28 ثانيه طول شرقي) رسيده به طور عمود از حدآبهاي جزري به تالوگ[28]اروند رود ملحق مي شود و تا نقطه واقع در مقابل اسكله فعلي نمره يك آبادان(تقريباً در 30 درجه و 20 دقيقه و 4/8 ثانيه عرض شمالي و 48 درجه و 16 دقيقه و 13 ثانيه طول شرقي)آن را تعقيب مي نمايد. از اين نقطه مجدداً خط سرحدي به سطح آب‌هاي جزري متصل شده و خط سر حدي را به طوري كه در صورت مجالس 1914 ميلادي توصيف گرديده است، پيروي مي نمايد.

 ماده 4- از نقطه‌اي كه حدود اراضي دولتين به اروند رود مي‌رسد تا دريا مقررات ذيل نسبت به اروند رود اجرا خواهد گرديد.

الف- اروند رود به طور متساوي براي كشتي‌هاي تجاري كليه ي كشورها باز خواهد بود. كليه‌ي عوارض مأخوذه جنبه‌ي حق الزحمه‌اي داشته و منحصراً به طور عادلانه به مصارف نگاهداري و قابل‌كشتيراني بودن يا بهبود راه كشتيراني و مدخل شط ازطرف دريا تخصيص داده خواهد شد و يا به مصارفي كه مفيد براي كشتيراني است خواهد رسيد، عوارض مذكوره براساس ظرفيت رسمي كشتي‌ها و  يا آب‌خوري يا توأماً هر دو حساب خواهد شد.

ب- اروند رود براي عبور ناوهاي جنگي و كشتي‌هاي ديگر طرفين كه براي تجارت اختصاص ندارند باز خواهد بود.

 

ت- اين موضوع كه در اروند رود خط سرحدي گاهي حد آب‌هاي جزري و گاهي تالوگ يا وسط المياه را تعقيب مي نمايد به هيچ وجه به حق استفاده طرفين متعاهدين در تمام مجراي اروند رود صدمه وارد نمي‌آورد.[29]

در 15 اسفند سال 1353 هجري شمسي(6 مارس 1975 ميلادي)مذاكراتي بين شاه و صدام حسين معاون حسين البكر، رئيس جمهوري عراق، انجام گرفت و در نتيجه‌ي آن، عهدنامه مرزي جديد صادر شد كه براساس آن:«با رعايت احترام به تماميت ارضي و تجاوز ناپذيري مرزها و عدم دخالت در امور داخلي دو طرف تصميم تصميم گرفتند مرزهاي آبي خود را براساس تالوگ تعيين كنند.»[30]

رودخانه‌ها، نهرها و گرداب‌ها

اطراف آبادان را سه رودخانه‌ي بزرگ ايران يعني كارون، بهمنشير و اروند رود فراگرفته است. رود كارون كه مهم ترين رودخانه‌ي ايران است پس از اهواز به سوي خرمشهر جريان مي يابد و به جزيره آبادان كه مي‌رسد به دو شاخه تبديل مي شود:

1-     بهمنشير يا بهمشير كه در حدود 10 كيلومتري سابله از رود كارون جدا مي شود، پرآب‌ترين دهانه كارون است و از طريق خور بهمنشير به خيلج فارس مي ريزد. جغرافي نگاران دوره اسلامي، بهمنشير را«دجيل»يعني دجله‌ي كوچك هم گفته اند.[31]بهمنشير تقريباً به موازات اروند رود در قسمت شرقي آبادان جريان يافته و به خليج فارس مي ريزد.

2-     ادامه كارون(يا انتهاي كارون)كه از خرمشهر در شمال جزيره‌ي آبادان عبور كرده، داخل اروندرود مي شود. اين قسمت در واقع پهن‌ترين بخش رود كا رون است و اين همان قسمتي از بين بهمنشير و اروند رود كه مورد بحث جغرافي‌دانان است كه آيا از قبل وجود داشته و يا به طور مصنوعي در دوران پس از اسلام حفر شده است.

 قسمت غربي جزيره آبادان رودخانه بسيار پهني است كه از ديرباز نام«اروند»بر آن بوده  است. در واقع دجله همان اروند رود است به طوري كه فردوسي گفته است:

اگر پهلواني نداني زبان              به تازي تو اروند را دجله خوان[32]

اروند رود (دجله)در خاك عراق از شمال به طرف جنوب(به طرف بصره)مي آيد در 64 كيلومتري شمال بصره رود فرات به آن مي ريزد و در جنوب غربي خرمشهر (شمال غربي جزيره آبادان)آب كارون به آن اضافه مي شود. از خرمشهر به بعد در طول غربي آبادان رودخانه بسيار پهني مي‌شود(اروند رود بزرگ)كه به اشتباه اعراب شط العرب مي ناميدند. اين رود پس از پيمودن طول جزيره آبادان به خيلج فارس مي ريزد. اروند رود در سال، 50 ميليون تن رسوب دارد كه از مقدار رسوب رود بيشتر است. اروند رود يكي از عريض‌ترين رودهاي جهان است كه هرچه رو به جنوب مي‌رود پهن‌تر و گودتر مي‌گردد. در امتداد شهر آبادان، عرض اروند رود 1200 متر است ژرفاي اروندرود مخصوصاً هنگام جزر و مد از 15 الي 35 متر متفاوت عمق پيدا مي كند «اروند داراي ريشه و بن اوستايي است و دراوستا به صورت «ائوروت» آمده است و ريشه‌ي كهن «ائورو» به معني سركش و تند و تيز و پسوند و «وت» به معني دارنده است بر روي هم معني دارنده تندي و تيزي و سركشي است.»[33]

در جزيره آبادان و در اطراف اين جزيره نهرهاي زيادي وجود دارد و اين نهرها رسوبات خود را همگي به اروندرود مي‌ريزند، بنابراين كشتيراني را در اروند رود به مشكل روبه رو مي كرده‌اند. مقدسي مشاهدات خود را در اين رابطه چنين بيان كرده است:«در آنجا دشواري بسيار ديدم، كشتي ما 10 بار زمين ساييد. از هر 40 كشتي كه بدانجا شوند، يكي باز تواند گشت.»[34]

در اطراف آبادان، آنجا كه رودخانه به يكديگر متصل مي شده‌اند و يا به خليج فارس  مي ريختند، گرداب‌هاي بزرگي بوجود مي آمده كه معمولاً عبور و مرور كشتي‌ها را با مشكل روبه رو مي ساخته است. انصاري دمشقي در اين رابطه بيان كرده:«درياي فارس... در اين دريا در پس عبادان گردابي سخت قرار دارد.»[35]در زمان‌هاي بسيار دور براي  مقابله با اين گرداب‌ها تدابير مختلفي مي انديشيدند. به گفته‌ي ابن حوقل«يكي از زنان خاندان بني عباس، كه بعضي مي گويند زبيده بوده است، آن خطر را از كشتي‌ها بدين گونه دور ساخت كه چند كشتي را از سنگ پركرد،در آن گرداب فروبرد و گرداب انباشته شد و خطر رفع گرديد.»[36]

زمين شناسي جزيره‌ي آبادان

زمين شناسان بر اين باورند كه خليج فارس در هنگام پديد آمدن وسعتي به مراتب بيش از امروز داشته و تمام سرزمين‌هاي اطراف و جلگه‌ها و دشت‌هاي مجاور خود از جمله جزيره آبادان را تا اواخر دوران سوم زمين‌شناسي مي پوشانده است. در آغاز دوران چهارم زمين‌شناسي به تدريج جلگه‌ها و خشكي‌هاي اطراف خليج فارس از جمله آبادان سر از آب بيرون آورده است. [37] آنان بيان مي كنند كه رودخانه‌هاي كارون، دجله و فرات قسمتي از خليج فارس را با آوردن مقداري گل و لاي به خشكي تبديل كردند و در واقع آبادان را بوجود آورند. بنابراين آبادان دنباله‌ي جلگه خوزستان و عراق است كه با آبرفت‌هاي كارون، دجله و فرات انباشته شده است و در واقع خشكي حاصل از رسوبات اين سه رودخانه است.

رودخانه عظيم كارون سالانه مقداري گل و لاي با خود از كوهستان‌ها مي آورد و در دهانه خليج‌فارس مي خواباند و جلگه وسيعي براي شهر آبادان بوجود مي آورد و هم اكنون هم ادامه دارد و سالي 30 متر بر وسعت زمين جنوبي آبادان افزوده مي شود.[38]يك برآورد نشان مي دهد كه اروند رود ساليانه 25600 ميليون متر مكعب رسوبات همراه آورده و در مصب خود به جاي مي گذارد.[39]

 يك تخمين ديگر بيان مي كند كه ورود گل و لاي سالانه رودخانه‌هاي دجله و فرات به خليج فارس چهار و نيم تا پنج ميليون تن و براي رودخانه كارون دو ميليون تن         مي باشد و همين رسوبات در طي قرن‌ها باعث بوجود آمدن آبادان شده است. [40]

در مجموع،تحقيقات زمين شناسان در مورد آبادان به اين نتيجه رسيده است كه در روزگاران پيشين جزيره آبادان وجود نداشته، بلكه دلتايي بوده كه رأس آن به طرف خليج فارس و قاعده‌ي آن به طرف خرمشهر قرار داشته بطوري كه هر سال بر طول آن افزوده مي شده است.

جنس خاک و زمین آبادان

زمين آبادان به طور كلي رسوبي است و رسوب آن، در طول قرن‌ها در اثر جريان رودخانه‌ها به سوي خليج فارس جمع شده است. در آبادان هيچ‌گونه پستي و بلندي ديده نمي شود و همه سطح زمين آن مسطح و هموار است. بافت زمين آبادان خيلي ريز است. درجه سخت شدگي اين رسوب ها خيلي كم است و داراي بافت سستي هستند، به طوري كه خيلي آسان فرسوده مي شود. رسوب‌هاي آب به صورت لايه‌هاي نرم و سست هستند كه كم و بيش افقي مي باشند.[41]

درقديم كه هنوز كشتي‌هاي لايروب اختراع نشده بود،گل ولاي بسياري كه از سيلاب‌هاي بهاره رودهاي دجله، فرات و كارون از كوهستان‌ها همراه خود مي آورند در دهانه آن رودها كه شيب آن تند نبود ته نشين مي شد و مي خوابيد. از اين رو بستر رود در آن‌گونه جاها بسيار گسترده مي شد. به ويژه هنگامي كه در دريا مد بر      مي خاست و جلوي ريزش آب‌هاي شيرين رود را به دريا مي گرفت و آب‌هاي شيرين در بستر رود را پس مي‌زد،پهناي رود را چندين برابر مي كرد. اين نمود طبيعي در سر خليج‌فارس جايي كه آب‌هاي اروند رود و كارون به خيلج فارس مي ريزد، خيلي هويدا مي‌شد، تا آنجا كه پيش از لايروبي كردن دهانه‌ي اروند رود با كشتي‌هاي لايروب در سده اخير، پهناي دجله‌ي يك چشمه، هنگام برخاستن مد در دريا به 12 كيلومتري مي رسيده است.[42]

شوري قليايي بودن خاك آبادان زياد است. در  واقع زمين آبادان از قديم الايام شوره‌زار بوده است. قدامه، ابوالفرج بن جعفر در«كتاب الخراج»به سال 316 هجري قمري درباره‌ي آبادان مي نويسد:«و منزلگاه‌هاي راه عمان تا بصره، سبخه كه شوره زاريست ميان عمان و بحرين ... عبادان است.» ديگر جغرافي‌دانان مسلمان مانند ابن بطوطه و زكرياي قزويني ادعا كرده‌اند كه آبادان داراي زمين‌هاي شور بوده است. از عوارض مهم در تشكيل خاك شور، آب و هواي خشك آبادان بوده است. در آبادان تبخير به شدت زيادبوده و باتوجه به كمي بارندگي غالباً املاح محلول به طرف سطح خاك در جريان بوده و در نتيجه خاك‌هاي شور در جزيره گسترش يافته‌اند. ولي امروزه از ميزان شوري خاك آبادان كاسته شده است.

خشبات

انتهاي اروند رود، آنجا كه آب رودخانه به خليج فارس مي ريزد، از قديم الايام تنگ بوده است و براي جلوگيري از مخاطراتي كه برا ي كشتي‌ها بوجود مي آمده، وسيله‌اي نصب كرده بودند به نام «خشاب»(xasbat)يا«خوشاب»(xosab)اصطخري در سال340  هجري قمري به ذكر درياي پارس كه مي‌رسد مي گويد:

«و جايگاهي هست كي آن را خشباب گويند. از عبادان تا آنجا شش ميل باشد. آب دجله آنجا به دريا ريزد و آب تنك شود، و كشتي را مخاطره باشد. و درين جايگه چوب‌ها فرو برده‌اند و بر آن مبنايي ساخته و ديدگاهي ساخته‌اند كي ناطور آنجا نشيند و به شب آتش كند تا از دريا به وي بازيابند و بدانند كي مدخل دجله كجا است و جايگاهي مخوفست. چون كشتي آنجا رسد ترسند كي بشكند از تنگي آب.»

ابوريحان بيروني در سال 400 هجري قمري در كتاب «القانون المسعودي» مي نويسد كه«عبادان فم الخشباب في مصب دجله و انبساطها في بحر فارس». يعني آبادان دهانه خشباب در مصب دجله است و گسترش آن در درياي پارس مي باشد.

ناصر خسرو قبادياني در «سفرنامه» خود كه از كهن‌ترين سفرنامه‌هاي فارسي است وجود اين خشباب‌ها را چنين توصيف نموده است.

«در آنجا برج‌هاي بلندي در دهانه دريا قرار داشته كه بر فراز آن براي راهنمايي كشتي‌هاي چراغ در آبگينه مي افروختند تا باد نتواند آن را خاموش كند.»

سپس صفت خشباب را چنين تشريح مي‌كند:

«چارچوب است عظيم از ساج، چون هئيت منجنيق نهاده‌اند، مربع، كه قاعده‌ي آن فراخ باشد و سر‌آن تنگ، و علو آن از روي آب 40 گز باشد و بر سر آن سفال‌ها و سنگ‌ها نهاده‌، بعد از آن كه آن را با چوب به هم بسته و بر مثال سقفي كرده و بر سر آن چهار طاقي ساخته كه ديده‌بان بر آنجا شود.»

علت به وجود آمدن آنها به زعم وي گيرندگي خاك و تنكي آب است، چنان كه آورده است:«...در آن حدود كه آن است خاكي گيرنده است و دريا تنك، چنان كه اگر كشتي بزرگ به آنجا رسد، بر زمين نشيند و كس نتواند خلاص كردن.»

ناصر خسرو در بيان اين كه اين خشبات‌ها در چه زماني و توسط چه كساني ساخته‌شده‌اند، به گفته مردم محل استناد مي‌كند و مي نويسد:«مردم محل، ساختن اين فانوس‌هاي دريايي را به پادشاهان باستاني نسبت مي دادند.»در هيچ كتابي درباره ساختن اين خشبات‌ها در دوره اسلامي سخني نمي بينيم، پس بايد پذيرفت  كه تاريخ ساختن آنها دست كم به دوران قبل از اسلام باز مي‌گردد. مي توان گفت كهن‌ترين چراغ‌هاي راهنمايي جهان باستان، علاوه بر مناره اسكندريه، همين خشبات‌ها بوده‌اند كه ايرانيان باستان براي راهنمايي كشتي‌ها در شمال غربي خليج فارس برپا مي‌كردند و شب‌ها بر فراز آنها چراغ آبگينه ها را روشن مي‌كردند، تا كشتي‌ها راه را گم نكنند و به گل ننشيند.

بنابراين خشباب يا خوشاب يك فانوس(فار يا فاروس)دريايي از چوب ساج بوده كه به شكل منجنيق و يك هرم ناقص ساخته شده. ارتفاع اين خشبات‌ از سطح دريا 40 متر بوده و از سفال و سنگ در بناي آن استفاده مي شد. مراقبان در چهار طاق بالاي فانوس به طور تمام وقت از آن مراقبت مي‌كردند اهميت محافظت از آن به دليل مواردي چون خطرات طبيعي به دزدان دريايي و يا تمام شدن سوخت آنها بود. فاصله آن را تا شهر عبادان دو فرسنگ، 10 فرسنگ و شش ميل بيان كرده‌اند. آخرين خشبات را در سال 644 هجري قمري (1244 ميلادي ) ديده‌اند.

اما به نظر مي‌رسد كه پس از اين تاريخ هم خشبات وجود داشته است.

محمد بن نجيب بكران در سال 1010 هجري قمري مي‌گويد:

«و موضعي ديگرست هم درين درياي عمان، كه كشتي را آنجا خوف باشد و آن بر 2 فرسنگي عبادان است، آنجا كه دجلة بغداد بدين دريا مي رسد و آن موضع را خشبات گويند و كشتي آنجا بر زمين نشيند، مگر به وقت مد دريا.» همچنين بار تولد در كتاب«تذكره جغرافياي تاريخي ايران» در اوايل قرن بيستم ميلادي به شرح بين النهرين كه مي‌رسد بيان مي كند:

«مسير عمده‌ي دجله در نزديكي قريه عبادان بر راهي كه از بصره  به عمان مي رفت در دوازده فرسخي بصره به دريا مي ريخت. در دو فرسخي عبادان لنگرگاه خشبات(يعني ابنيه چوبي)واقع بود كه از آنجا به كشتي سوار مي شدند.»

بنابراين مي توان استنباط كرد كه تا قبل از بكارگيري كشتي‌هاي لايروبي‌،به علت كم عمق بودن انتهاي اروند رود (بويژه به هنگام دريا)و همچنين جهت نگهباني اين منطقه از هجوم دزدان دريايي، خشبات در نزديكي آبادان وجود داشته است در واقع وجود خشبات بيشتر به علت عمق و عرض و اروند رود در محل ورود به خليج فارس بوده است، مضافاً اين كه عامل اصلي آن ته نشين شدن گل ولاي كارون، دجله و فرات در اين منطقه بوده است.

آبادان از نظر تقسيمات كشوري

شهرستان آبادان يكي از شهرهاي مهم استان خوزستان است. از نظر تقسيمات كشوري از دو بخش «مركزي »و «قصبه معمره» (qosbe- moammere) تشكيل شده است. بر طبق آخرين آمار قبل از انقلاب بخش مركز ي از دو دهستان «بهمنشير » و «صلبوخ»(salbu:x)تشكيل شده بود. بخش قصبه معمره(كه بعدها اروند كنار ناميده شد)شامل چهار دهستان بوده است:«سلاحي»(salahi)(كه آن را خسروآباد نيز گويند)«منيوحي»(manyohi )«معمره»(moamnere) و «نصار» (nassar) هر كدام از اين دهستان ها شامل چندين آبادي بوده‌اند و در مجموع 135 آبادي در شهرستان آبادان وجود داشته است. قابل ذكر است كه قسمت شمالي جزيره آبادان از لحاظ تقسيمات شهري جزو شهرستان خرمشهر است و در آن قسمت آبادي‌هايي وجود دارد كه  اغلب رفت و آمدشان با آبادان است و بدون شك آمد شدي هم با خرمشهر داشتند.در همين راستا به معرفي اجمالي بخش‌ها، دهستان‌ها و برخي از آبادي‌هاي جزيره آبادان مي پردازيم تا خوانندگان تصوير جامع‌تري از حومه شهر داشته باشند. بخش‌مركزي از دهستان‌هاي بهمنشير و صلبوخ‌ تشكيل شده داراي بيش از 65 قريه بزرگ و كوچك است.

دهستان‌هاي بهمنشير عمدتاً در كنار رودخانه بهمنشير قراردارد و بيش 25 آبادي دارد كه از مهم‌ترين آنها«صونيخ» (soveynex)«طره بخاخ»(tarreh- nejaj) و چوئبده»(coyebdeh) است. صونيخ در شش كيلومتري شمال غربي آبادان قرار دارد. صلبوخ نام جزيره كوچكي است در ميان اروندرود. اين دهستان در غرب آبادان واقع شده است. در اين جزيره بيش از 40 قريه كوچك متصل به هم وجود دارد. از قريه‌هاي مهم آن مي توان «نعيمه»«چومه» و «راس» را نام برد.

بخش قصبه را سابقاً حاجي سلطان مي ناميدند. اين بخش در جنوب خاوري آبادان كنار اروند رود واقع شده و محدود است از شمال به بخش مركزي از غرب و جنوب به اروند رود و از شرق به خور بهمنشير واراضي مسطح باطلاقي. مساحت اين بخش در حدود272 كيلومتر مربع است. اين بخش از آبادان چهاردهستان و بيش از 70 آبادي دارد. دهستان خسروآباد در جنوب شرقي آبادان قرار داد و از شش قريه بزرگ و كوچك تشكيل شده است. آبادي‌هاي مهم آن عبارتند از «شلهه حاج حسين» «شلهه معاويه» «شلهه توامر» و خود روستاي «خسروآباد» كه مركز دهستان نيز مي باشد.

منيوحي يكي ديگر از دهستان‌هاي قصبه معمره است كه در حاشيه‌ي شرقي اروند رود قراردارد. اين دهستان در حدود20 آبادي دارد و از دهستان‌هاي مهم شهرستان آبادان است. قريه «كوت ناصر» از روستاهاي مهم اين دهستان است.

معمره سومين دهستان بخش قصبه است. اين دهستان در جنوب جزيره آبادان در جوار «نهر قصر» قراردارد و بيش از 15 آبادي مهم دارد كه در امتداد يك جاده قرار دارند. از مهم‌ترين آبادي‌هاي اين دهستان مي توان از«نهر معيدي‌ها» «نهر معاتيج» «نهر ناهي» «نهر نشمي»«نهر علم» «نهر علي شير» «نهر عریض» و «نهر مچري» نام برد دهستان چهارم بخش قصبه معمره، قصبه نصار است. اين دهستان كنار اروند رود جنوب شرقي شهر آبادان قرار دارد. دهستاني است با حدود 30 آبادي و روستا كه مهم ترين آن‌ها «نهر ناصر» و «نهر طليب» (nahr- tolib)است.

از اين رو مي توان نتيجه‌گرفت كه به علت آن كه عمدتاً اطراف آبادان را نخلستان‌ها فراگرفته است، روستاهاي آبادان نيزگرداگرد آب، بر كنار اروند رود، كارون و رودخانه بهمنشير قرار داشته‌اند، به عبارت ديگر عمده‌ي روستاهاي آبادان در نخلستان ها و با فاصله‌هاي بسيار نزديك از يكديگر قرار داشته‌اند.

 شرايط اقليمي آبادان

دما و فشار هوا:

جنوبي‌ترين نقطه خوزستان هفت درجه از مدار رأس السرطان بالاتر است از اين رو اقليمي مشابه با مناطق استوايي دارد. خوزستان از زمان‌هاي قديم به داشتن هواي گرم معروف بوده است و آبادان نيز كه شهري از شهرهاي جنوبي خوزستان است از اين ويژگي‌ مانند ساير شهرهاي جنوبي استان برخوردار بوده است. اين شهر داراي آب  و هواي گرمسيري است تا جايي كه در برخي از كتابها از آن به عنوان شهري كه فاقد زمستان است نام برده‌اند، حتي برخي منابع، آبادان را تنها داراي دو فصل تابستان و پائيز مي دانند. احمد مقدسي در «احسن التقاسيم» آن را «اقليم حاره» خوانده است. اما واقعيت اين است كه آبادان به علت قرارگرفتن در كنار اروند رود، رود بهمنشير و رود كارون و كلاً در جوار خليج فارس داراي تابستاني بسيار گرم و زمستاني معتدل  و فرحبخش است چنان كه لطافت هواي آن گردشگران زمستاني و نوروزي را به خود جذب مي‌كرد.

آبادان در دشت واقع شده و به علت مجاورت با صحراهاي بزرگ و سوزان نظير صحراي بزرگ عربستان و عراق، در مجموع هواي صحرايي گرم دارد. گرماي آن در ماه‌هاي تير و مرداد تا 58 درجه سانتي‌گراد بالا مي رود و در بهمن ماه تا صفر درجه سانتي‌گراد هم پايين مي آيد. حداقل درجه حرارت آن در سال 7/17 و حداكثر 6/32درجه سانتي‌گراد مي باشد. ايام يخبندان آن حداكثر در طول سال نه روز است.

ميانگين درجه حرارت اين شهر حد فاصل سال‌هاي 1326 تا 1337 3/26 درجه سانتي‌گراد، سالهاي 38 و 1337 حدود 8/24 درجه و حد فاصل سال 39-1338 به مقدار 7/25 درجه سانتي‌گراد بوده است.

جدول 1-2 وضع آب و هواي آبادان بين سالهاي 1339-1336

سال

درجه حرارت (سانتي گراد)

رطوبت نسبي

نزولات(ميلي‌متر)

ميانگين

ميانگين حداكثر

ميانگين حداقل

37-1336

3/26

7/31

8/17

8/65

4/81

38-1337

8/24

2/32

4/17

-/62

5/102

39-1338

7/25

3/33

2/18

-/62

1/84

مأخذ: وزارت كشور، 1330: 1

در گزارش ديگري كه مربوط به سال‌هاي 1340 تا 1353 هجري شمسي است سانتي‌گراد در ايستگاه« سينوپتيك» و حداقل مطلق آن 5/4- درجه سانتي‌گراد بوده است. در اين دوره زماني معدل حداقل، تغيير چنداني نكرده است (7/17درجه سانتي گراد)و اما معدل حداكثر درجه حرارت بني 6/31 تا 6/32 در نوسان بوده است(نگاه شود به جدول 2-2)

جدول2-2 وضع جوي آبادان در سال‌هاي 1340 تا1353

سال

درجه حرارت (سانتي گراد)

بارندگي (ميلي‌متر)

رطوبت نسبي

تعداد روزهاي يخبندان

معدل حداكثر

معدل حداقل

حداكثر مطلق

حداقل مطلق

متوسط حرارت

ميزان بارندگي

حداكثر بارندگي در يك روز

ساعت30/6

ساعت30/12

49-1340

6/32

7/17

2/50

5/4-

1/25

123

55

63

29

0/2

1350

6/31

7/17

48

0

6/24

257

38

62

33

0

53-1351

6/32

7/17

0/51

5/4-

1/25

130

55

63

29

8/1

مأخذ : سازمان برنامه و بودجه 1351: 15، 1354: 12

براي آن كه ملاحظه گردد كه تغييرات جوي در طول يك سال در آبادان چگونه بوده است كافي است به ارقام جدول3-2 توجه شود. براساس آمار موجود، حداكثر دماي بهمن ماه و حداقل دماي همان ماه از بقيه‌ي ماه‌ها كمتر است. در حالي كه حداكثر دماي شهريور از بقيه ماه‌ها بيشتر مي باشد، حداقل دماي مرداد ماه از بقيه ماه‌ها بيشتر مي باشد. براساس آمار اين جدول، مطلوب‌ترين هواي آبادان متعلق به ماه‌هاي دي، بهمن، اسفند و فروردين است.

جدول 3-2: اوضاع جوي آبادان در طول ماه‌هاي يك سال

ماه‌هاي شاخص جوي

فروردين

ارديبهشت

خرداد

تير

مرداد

شهريور

مهر

آبان

آذر

دي

بهمن

اسفند

سالانه

حداكثر دما سانتي‌گراد

5/25

4/32

9/37

3/43

5/44

1/45

4/42

4/36

5/26

1/19

8/18

8/21

8/32

حداقل دما سانتي‌گراد

9/11

5/17

2/22

2/26

7/27

8/26

0/32

8/17

5/12

3/8

2/7

7/8

5/17

ميزان بارندگي (ميلي‌ليتر)

5/18

6/14

7/3

0

0

0

0

6/0

9/25

6/40

9/19

5/14

3/146

مأخذ:Ganji, 1968:246

شايد بي‌مناسبت نباشد كه تشريح وضع آب و هواي آبادان را از زبان يك آباداني‌ گرما خورده بشنويم:

«عمر بهار كوتاست اينجا. از اول فروردين تا اول ارديبهشت. دوزخ تابستان، تا ماه دوم پاييز كشدار مي‌شود و سمج. شش ماه تمام تابستان است.... آبادان يكي از گرم‌ترين نقاط ايران. چهل و نه درجه بالاي صفر. پنجاه درجه و نيم جوش. دوزخ گرما، تنگ خلقي مي آورد. حال و حوصله، كم مي شود و گرد و غبار هم مايه‌ي عذاب»

به استناد برخي منابع انتشار يافته معدل حداكثر حرارت سالهاي پيش از انقلاب در آبادان 51 درجه سانتي‌گراد بوده است كه فقط 6/4 درجه از حداكثر مطلق در جهان(يعني 6/56 درجه در تريپولي ليبي)كم‌تر است. اين رقم نشانگر گرم و سوزان بودن درجه حرارت آبادان است يا به عبارت ديگر وضع درجه‌ي حرارت ساليانه آبادان به طور مشخص جنبه‌ي بري دارد و تعداد روزهاي يخبندان آن بسيار اندك است. معدل روزهاي يخبندان در طول سالهاي قبل از انقلاب 1357 در آبادان 7/1 روز در سال بوده است.

پراكندگي فشار هوا در آبادان در طي سال، به دو صورت مشخص فصلي در مي آيد بدين ترتيب در آخر فصل پائيز و آغاز زمستان(آذر، دي ، بهمن)كه درجه‌ي گرما پايين است، ميزان فشار جو به حداكثر خود مي رسد و در تابستان(خرداد، تير ، مرداد)كه درجه گرما بالا است، فشار هوا به حداقل كاهش مي يابد.

بادهای آبادان

بادهاي آبادان بر  سه نوع است. نخست «بادهاي منظم فصلي» كه در اثر تغييرات فشار هوا در فصل‌هاي مختلف سال به وجود مي آيند و معمولاً شديد نيستند، مگر عامل جوي ديگري موجب تشديد آنها شود. اگر هوا خنك باشد، نسيم ملايمي بوجود مي آيد و برعكس اگر هوا گرم باشد، بادي آزار دهنده و سوزان می‌وزد.

دوم«بادهاي محلي» كه خود بر دو نوع است:«باد شمال» و «باد شرجي» باد شمال از جريان‌هاي مديترانه‌‌اي است كه به ايران مي رسد. اين باد در تابستان به طور خشك و دايمي مي وزد. باد شمال در زمستان اغلب طوفان‌هاي ناگهاني و خطرناكي بوجود مي آورد ولي در تابستان از 15 خرداد تا آخر تير(40 روز)با نظم و شدت فوق‌العاده مي وزد. وزش ناگهاني و شديد باد شمال، هميشه براي قايق‌هاي كوچك ماهيگيري خطرناك است. وجود بادهاي شمالي در آبادان، رطوبت وسط روز را كاهش داده و گرما را قابل تحمل مي‌كند. باد شمال كلاً 9 ماه در آبادان مي وزد.

باد شرجي از جنوب غربي مي‌وزد و با عبور از خليج فارس مرطوب شده و با توجه به بالا بودن درجه حرارت هوا تا حدود زيادي سنگين مي شود و نفس كشيدن را به خصوص براي كساني كه مشكلات تنفسي دارند دشوار مي كند. اين باد بسيار نامطلوب است و سبب تغييرات كلي در آب و هواي آبادان مي شود. اين تغييرات آب و هوايي جزيزه‌ي آبادان و حوالي آن را به شدت تحت تأثير قرار مي دهد. اين باد از زمستان تا اواسط بهار در آبادان مي‌وزد، اما معمولاً در اوايل تابستان هم احساس  مي شود. چون معمولاً مرطوب و گاهي توأم با ابر و مه است سبب بارندگي         مي شود.

نوع سوم بادهاي آبادان «باد سموم»‌يا «سام» است كه از عربستان مي وزد و هميشه خاك و شن همراه دارد. اين باد بسيار خشك، گرم  و سوزنده است. وزش آن به هنگام تابش آفتاب مخصوصاً در ميانه‌ي رود شخص را مسموم مي كند. حمزه اصفهاني مؤلف كتاب«سني الملوك الارض و الانبياء» درباره‌ي اين باد و گذر آن در آبادان مي ‌نويسد:

«در سال 234 هجري قمري باد سموم شديدي وزيد كه مردم مانند آن نديده بودند. مدت آن زياد از 50 روز بود. آغازش از سوم حزيران و انجامش آخر تموز، اين باد كوفه، بغداد و واسط را فرا گرفت و به عبادان رسيد و از اواسط به اهواز رفت و همگي رهگذران و كاروان‌ها را بكشت و چون به همدان رسيد، مزارع را بسوخت و در صحراي سنجار موصل هر بشر و شجر و دابه را هلاك كرد و بازارهاي موصل چند روز تعطيل شد و راه دهات از شهر منقطع گرديد.»

اين گونه بادها هر چند سالي يكبار در آبادان مي‌وزد و آسمان روز را به مثابه شب كاملا تيره و تاريك مي‌كند. البته همه ساله نوع ملايم‌تر آن مي‌وزد كه با خاك و گرد و غبار توأم است و تا حدودي شرايط عادي زندگي را دچار اخلال مي‌كند.

رطوبت

آبادان به طور كلي يك منطقه‌‌ي رطوبتي است. اين رطوبت در بهار و تابستان كمتر از پائيز و زمستان است. رطوبت در زمستان حداكثر به 89 درصد مي رسد(نگاه كنيد به جدول4-2)اما از آبادان رطوبت100 درصد هم گزارش شده است. رطوبت نسبي آبادان در ماه‌هاي تير و مرداد 50تا60 درصد است و در ماههاي دي و بهمن به 70تا80 درصد هم مي رسد. با توجه به ارقام جدول در هر صورت آبادان يك شهر با ميزان بالاي رطوبت است.

جدول4-2 وضعيت رطوبت هواي آبادان در فصل‌هاي سال (به درصد)

فصل

ميزان

بهار

تابستان

پائيز

زمستان

حداقل

19

18

29

36

حداكثر

75

64

85

89

مأخذ: سازمان برنامه و بودجه 1352: 10

رطوبت نسبي در آبادان در ميانه‌ي روز كاهش مي يابد و در مواقعي كه باد از جنوب جريان دارد رطوبت به سرعت بالا مي‌رود. رطوبت نسبي آبادان درساعت 30/6 صبح 64 درصد است، ولي همين رطوبت نسبي در ساعت 30/12 به 32 درصد كاهش مي‌يابد. كاهش مزبور به علت وزش بادهاي شمالي است كه رطوبت وسط روز را تقليل مي دهد، ولي به طور كلي توأم شدن حداكثر درجه‌ي حرارت(50 درجه سانتي‌گراد)با رطوبت نسبي بيش از 50 درصد در آبادان، به طور محسوسي غيرقابل تحمل است.

بارندگي

آبادان از مناطق كم بارش كشور است كه عمده‌ي همين بارندگي هم به رگبارهاي زودگذر باران اختصاص دارد. بعضي مواقع اين باران توأم با تگرگ است. ميزان بارندگي آبادان در طول ده سال آمارگيري حدفاصل سالهاي 1343 تا1353 بين 6/54 تا 7/353 ميلي متر در نوسان بوده است. (جدول 5-2)متوسط بارندگي سالانه 3/146 ميليمتر گزارش شده است. گزارش ديگر اين ميزان بارندگي را در سال‌هاي 1355 تا 1357 به طور متوسط بين 200 تا250 ميلي‌متر نشان داده است.

جدول5-2 ميزان بارندگي در سالهاي مختلف در آبادان

سال

ميزان بارندگي (ميلي‌متر)

44-1343

5/85

45-1344

119

46-1345

6/54

47-1346

1/168

48-1347

4/156

49-1348

1/116

50-1349

1/106

51-1350

7/353

52-1351

5/95

53-1352

9/63

مأخذ: سازمان برنامه و بودجه استان خوزستان 1361: 181

باران‌هاي موسمي  و گاه بسيار شديد، از آذر تا ارديبهشت برخي مواقع موجب جاري شدن سيل در سطح خيابان‌ها مي شود. اهميت اين بارندگي‌ها در كشاورزي منطقه حياتي است. اوج بارندگي آبادان در ماه‌هاي آبان، آذر و دي است (جدول6-3)در ماه‌هاي بهمن، اسفند و فروردين باران نسبتاً مناسبي مي آيد اما شديد نيست و صرفاً در تغييرات جوي مؤثر است. معمولاً در‌ آبادان در ماه‌هاي خرداد، تير و مرداد بارندگي وجود ندارد در ارديبهشت و شهريور برخي از سال‌ها بارندگي بسيار خفيف گزارش شده است.

جدول6-2: ميانگين بارندگي ماهانه در آبادان

ماه

ميزان بارندگي(ميلي‌متر)

فروردين

45/16

ارديبهشت

8/4

خرداد

-

تير

-

مرداد

-

شهريور

15/0

مهر

12/1

آبان

24/27

آذر

6/19

دي

0/28

بهمن

1/18

اسفند

3/16

مأخذ: سازمان برنامه و بودجه استان خوزستان،1361: 181


 

[1] - اصطخري، 1368:28

[2] - منجم، 1370: 40

[3] - ابن حوقل به نقل از ابوالفداء،1349: 116

 4- ابوعبيده 1954

 5- مستوفي، 1362: 39

 6- قبلي، ص 171

 

7-ابن سرابيون، 1367: 50

 8-  جلالي عزيزيان، 1377: 55

[9] افشار سيستاني، 1372: 829

[10] - اصطخري، 1368: 83

[11] - قبلي، ص 89

[12] ابن حوقل، 1366: 6

[13] - حموي،1362: 74

[14] - ابوالفداء،1349: 32

 4- قبلي، ص 74

5- اصطخري، 1368: 90

6- مسعودي ،1344: 35

7- منجم، 1370: 42

8- مقدسي، 1361: 163

 

[20] - قبادياني مروزي،1367: 161

2- ابن بطوطه، 1337: 223

[22] - موسوي بجنوردي، 1374: 20

[23] - طرفي، 1381: 27

5- ابولفداء،1349: 301

 

[25] - اعتماد السلطنه،1381: 27

[26] - كسروي، 1373: 167-166

[27] - معين، 1375: 2

[28] - تالوگ(Talveg)خط القعر، خطي است كه از اتصال ژر‌ف ترين نقاط بستر يك رودخانه يا دره به دست آيد.

[29] - مخبر،1324: 61

[30] - جعفري،1363: 476

2- افشار سيستاني، 1373: 109

3- فردوسي 1372

 

[33] - فره‌وشي به نقل از افشار سيستاني 1373: 119

[34] - مقدسي، 1361: 18

[35] - انصاري دمشقي، 1357: 279

[36] - ابن حوقل، 1366: 89

[37] - حميدي، 1368: 232

[38] - آرمند، 1350: 28

[39] - امام شوشتري، 1331: 2

[40] - حميدي، 1368: 233

[41] - فاموري، 1358: 27

[42] - امام شوشتري، 1355: 86


 

ادامه مطلب | نظرات (4) | ارسال شده توسط : shahrokh | در تاریخ 8 مهر 1385